Nấm mộ ông Thầy Quảng

BS Trn Nguơn Phiêu

 

Trong số báo Xuân Ất Dậu 2005 của Thế Kỷ 21, tác giả Trần Đông Phong có bài “...Hồ Chí Minh và Ngô Đ́nh Diệm”. Trên hai trang 95-96, tác giả tường thuật về việc Bộ Trưởng Bộ Kiến Thiết, Hoàng Hùng, năm 1956, đă nhận được chỉ thị của Tổng Thống Ngô Đ́nh Diệm, cho sửa sang “đàng hoàng tươm tất” một nấm mộ  vô chủ ở vùng Cái Tôm, Cao Lănh. Người phụ trách việc trùng tu đă được các bô lăo địa phương cho biết, đó là ngôi mộ của Phó bảng Huy, được chôn cất từ năm 1929.

Thật ra, Bộ trưởng Hoàng Hùng không phải là người đầu tiên đă đứng ra sửa sang lại ngôi mộ này. Dân địa phương cũng đă biết từ lâu gốc tích của người nằm dưới mộ, được gọi là ông Thầy Quảng. Thân hào nhân sĩ thông hiểu sự việc gọi: đây là mộ thân sinh ông Nguyễn Ái Quốc.

Người viết bài này vốn thuộc vùng Cao Lănh, muốn nhân cơ hội, góp thêm vài chi tiết liên quan đến nấm mộ mà một số người đă tưởng là vô chủ. Bài viết có thể sẽ không làm vừa ḷng những người hiện nay đang tô rồng vẽ phượng để mong xây dựng một loại triều đại Hồ Chí Minh, nhưng mong rằng đây là một vài dữ kiện để làm tài liệu cho các  nhà biên khảo trong tương lai.

Cao Lănh thường được người miền Nam biết là một quận thuộc tỉnh Sa Đéc. Tỉnh Sa Đéc, nay là tỉnh Đồng Tháp vốn chỉ là một tỉnh nhỏ, nằm bên sông Tiền Giang. Tổng Thống Ngô Đ́nh Diệm, vốn một quan chức miền Trung, là người đầu tiên đă có nhiều quyết định phân chia lại vị trí các tỉnh miền Nam theo các kinh nghiệm hành chánh của ông, khiến những người cố cựu vùng sông Cửu đă lắm khi bàng hoàng kinh ngạc. Cao Lănh, một địa danh có tiếng hào hùng cách mạng chống Pháp, nhờ vị trí ven biên Đồng Tháp Mười rộng lớn bát ngát. Dưới thời Đệ nhất Cộng ḥa, quận được tách ra thành tỉnh Kiến Phong. Tỉnh Sa Đéc nhỏ bé lại bị chia năm xẻ bảy, các quận khi được sát nhập vào tỉnh Vĩnh Long, khi được hoàn trở lại, lận đận một thời!

Vào thời khoảng các thập niên 1920 -1940, thực  dân Pháp đă lưu đày, đưa một số các nhà cách mạng từ Bắc hoặc Trung vào các tỉnh miền Nam. Cụ Dương Bá Trạc bị an trí ở An Giang, Phan Châu Trinh ở Định Tường... Cụ cử Vũ Hoành làm Thủ quỹ cho Phong trào Đông Kinh Nghĩa Thục nên bị Pháp bắt và lưu đày ở tỉnh lỵ Sa Đéc. Dân Sa Đéc đều biết tiếng ông và thường gọi tắt là ông Cử Hoành. Ông sống thanh bạch, làm nghề hốt thuốc Bắc và cư ngụ tại đường Rue des Pêcheurs, bây giờ là đường Nguyễn Trăi. Nhà ông thường có nhiều khách ra vào, phần lớn là những người đến xem mạch xin toa nhưng cũng là nơi nhiều nhà hoạt động cách mạng đến liên lạc. Gần cổng nhà ông, thực dân Pháp thành lập một quán nước nhỏ, cốt để nhân viên mật thám hằng ngày có nơi theo dơi các hoạt động của ông.

Ông bác của người viết bài này là Trần Hàm Trung vốn người Hà Tỉnh v́ tham gia Phong trào Đông Kinh Nghĩa Thục, cũng bị Pháp lưu đày ở Nha Mân, Sa Đéc. Ông nội tôi, thuộc hạ của Phan Đ́nh Phùng, sau khi phong trào bị tan ră, trở về nhà th́ thôn làng đă bị đốt phá . Ông quyết chí rời bỏ quê, đi bộ vào Nam t́m gặp lại người anh. Ôâng đă gầy dựng cơ nghiệp, vừa dạy học vừa làm ruộng vườn ở xă Mỹ Long, trong quận Cao Lănh. Vào thập niên 1920-1930, ở Mỹ Long, cấp Tiểu học chỉ có trường dạy đến lớp Ba. Muốn tiếp tục học, phải qua Sa Đéc. Các chú của tôi v́ vậy đều được ông nội tôi gởi tá túc ở nhà ông Cử Hoành để đi học. Các cụ cách mạng bị lưu đày ở miền Nam đều rất khắng khít với nhau, coi nhau như ruột thịt.

Có một năm, gần ngày Tết, ông nội tôi sai hai chú tôi đem trái cây, cam quít của vườn nhà và gạo, nếp, qua Sa Đéc để tặng ông Cử Hoành là nơi hai chú đă có thời được lưu trú và dạy dỗ. Được cho tháp tùng ra tỉnh lỵ, thằng bé nhà quê là tôi lúc ấy mới có được dịp, lần đầu tiên, biết bánh chưng, thịt đông, chả cá... là những món chưa từng được nếm qua. V́ thích khẩu nên tôi ăn một mạch đến gần ba chén cơm. Chú thứ Sáu của tôi thúc cùi tay nhắc: “Ba chén thôi nghe không?”. Hai chú tôi đă từng sống trong gia đ́nh ông Cử nên biết thông lệ ở gia đ́nh này. V́ nhà luôn luôn tiếp nhiều khách mà khả năng tài chánh lại hạn hẹp nên nhà bếp thường hay hỏi trước mỗi thực khách : trong các buổi ăn, thường dùng bao nhiêu chén cơm để lo liệu nấu cho vừa đủ! Ông Cử là một nhà nho, có nếp sống rất chững chạc. Ngồi vào bàn ăn của ông, lúc nào cũng phải ăn mặc tươm tất. Riêng ông có cái thế ngồi đặc biệt: lúc nào cũng giữ lưng thẳng đứng, ngay ngắn. Ông thường nói: “Tôi không luồn cúi ai nên lưng lúc nào cũng thẳng”.

Sau buổi ăn ngày hôm đó, ông ra lịnh cho hai chú tôi: “Chúng mày trước khi về nhà, phải nhớ ghé giẫy mả Cụ Phó bảng như mọi năm. Tập thêm cho thằng cháu nhỏ này phụ việc. Mà phải làm cho tươm tất. Nếu làm cho lấy có. không đàng hoàng, tao sẽ “róc xương” chúng mày”.

Đó là lần đầu tiên tôi dược biết về nấm mộ đơn sơ gần Miễu Trời Sanh, cạnh nhiều ngôi mộ hoang khác, ở xă Ḥa An, Cao Lănh. Hai chú tôi cho tôi biết đó là mộ ông thân phụ của nhà cách mạng Nguyễn Ái Quốc. Trên đường lưu lạc vào Nam sau khi mất chức ở triều đ́nh Huế, ông đă được ông Cử Hoành rước về Sa Đéc, t́m cho nơi tá túc để hành nghề thuốc. Năm 1929, ông qua đời và được chôn cất tại đây. Hằng năm, nếu ông Cử Hoành không đánh tiếng, ông nội tôi vẫn bắt các chú tôi làm công việc chỉnh trang lại mả này mà dân chúng địa phương gọi là mả ông Thầy Quảng. Các chú tôi cũng lo phát cỏ luôn cho các mả hoang khác, thắp hương cho mỗi mả trước khi về lại nhà.

Năm 1945, khi khởi đầu cuộc Kháng Chiến Nam Bộ, Tướng Nguyễn Ḥa Hiệp đă rút quân Đệ Tam Sư Đoàn về trú đóng Cao Lănh. Được ông Cử Hoành chỉ dẫn, Nguyễn Ḥa Hiệp thuộc Việt Nam Quốc Dân Đảng, đă đưa các nhân viên bộ tham mưu đến chào kính, viếng mộ thân phụ Hồ Chí Minh. Ông Cử Hoành đă cùng gia đ́nh rời thị xă Sa Đéc, tản cư   trên một chiếc ghe và đă qua đời năm 1946 ở Rạch Tân Trường thuộc Xă Mỹ Hội, Cao Lănh.

Sau này, do sự t́nh cờ và cũng do liên hệ gia đ́nh bên vợ của tôi nên tôi được biết thêm về những ngày thân sinh ông Nguyễn Ái Quốc khi ông đến trú ngụ ở Sa Đéc. Như nhiều người đă viết trên báo chí, sách vở, tên ông là Nguyễn Sinh Sắc, quê Nghệ-Tĩnh, đỗ Phó bảng và được Triều đ́nh Huế cử làm quan phụ trách một địa phương ở B́nh Định. Trong một cơn say rượu, ông đă lỡ tay đánh chết một can phạm nên bị Triều đ́nh cách chức. Nguyễn Ái Quốc lúc ấy đang trên đường bôn ba ở hải ngoại, đă có viết đơn bằng Pháp văn gởi cho Khâm sứ Pháp ở Huế xin can thiệp để cha được trở lại quan trường nhưng việc đó không có kết quả.

Ông Nguyễn Sinh Sắc đă lưu lạc vào Nam và đă có nhiều lần có những cơn say rượu trên đường phố Sài G̣n. Nhà báo Diệp Văn Kỳ đă nhiều phen giúp đỡ khi ông bị khó khăn v́ say rượu nơi công cộng. Khi biết được tin ấy, cụ Cử Hoành đă cho người t́m đưa ông về Sa Đéc. Nơi đây, ông Nguyễn Sinh Sắc được giới thiệu đến tá túc ở gia đ́nh một người có hng sn thxă là ông Vơ Tôn Lp. Ông Cử Hoành có người vợ kế. Bà này là cháu của bà Hồ Thị Xuyến, vợ lẽ của ông Vơ Tấn Lập. Ông Nguyễn Sinh Sắc được cho nương náu ở phần sau của căn nhà, ngày nay mang số 17/7 đường Lê Lợi, Thị xă Sa Đéc. Sau 30-4-1975, có thể v́ gia chủ căn nhà này là một sĩ quan quân đội VNCH đang bị đi “cải tạo”, chánh quyền địa phương thời đó lại ghi nơi ông Nguyễn Sinh Sắc từng trú ngụ là nhà Bà Chín Đường, nằm ở góc đưởng Rue des Pêcheurs và Quai Tân Quy Đông(?). Về sau, phối kiểm lại, chánh quyền có ư định lấy nhà 17/7 đường Lê Lợi làm nhà “Truyền thống” và định gắn Bảng Tri Ân. Nơi đây, ông Nguyễn Sinh Sắc đă từng hành nghề coi mạch. hốt thuốc Bắc và cũng luôn thể, dạy chữ Nho cho con cháu gia chủ. Trong gia đ́nh này, con cháu có lệ gọi cha ḿnh là Thầy. V́ thế nên ông Sắc được mọi người gọi là Thầy Quảng v́ ông từ xứ Quảng vào Nam. Người vợ chánh của gia chủ có tên là Trương Thị Sắc nên ông Nguyễn Sinh Sắc đă đổi tên thành Nguyễn Sanh Huy. Tên này ông dùng để tiện cho các tiệm thuốc Bắc ghi trong sổ để hưởng tiền hoa hồng khi các bịnh nhân đem toa thuốc của ông đến các tiệm này để hốt thuốc. Đó là một thông lệ thương măi của các tiệm thuốc người Tàu. Tiệm thuốc Quản Ḥa Sanh ở chợ Sa Đéc có giữ một sổ ghi chú nhiều lần tên ông Nguyễn Sanh Huy.

Ông Nguyễn Sanh Huy có chấm một số tử vi cho cháu gia chủ khi người cháu này ra đời trong thời gian ông Huy đang trú ngụ. Người cháu này tên Vơ Ngọc Lang, khi lớn lên là một sĩ quan trong Quân lực Việt Nam Cộng Ḥa, tốt nghiệp khóa 4 trường Sĩ quan Trừ bị Thủ Đức năm 1953. Tuy đă được giải ngũ vào tháng 11 năm 1974, sau 30-4-1975, ông Lang vẫn bị bắt phải đi “học tập”cho đến tháng Tư năm 1982 mới được thả! Qua Mỹ theo diện HO, ông đang cư ngụ ở Torrance, California và h́nh như vẫn c̣n giữ được lá số tử vi viết tay của ông Thầy Quảng.

Tuy được trú ngụ trong gia đ́nh ông nội của ông Vơ Ngọc Lang, nhưng ông Nguyễn Sanh Huy lại thân thích, tâm đầu ư hợp với ông ngoại của ông Vơ Ngọc Lang tên Hà Văn Ngọ. Nhà ông Ngọ ở miệt Chợ Cồn, tỉnh lỵ Sa Đéc. Ông Nguyễn Sanh Sắc thường đến Cao Lănh để xem mạch, hốt thuốc cho các gia đ́nh nghèo ở đó. Các gia đ́nh khá giả khác thường chọn các Thầy có gia sản ở địa phương và ít khi mời ông Thầy Quảng. Vào thời đó và cả cho đến cuối thập niên 1940, sự giao dịch giữa Sa Đéc, Cao Lănh thường được thực hiện bằng loại đ̣ đạp. Đây là một loại đ̣ khá lớn, chuyên chở được trên hai mươi hành khách và hàng hóa. Đ̣ di chuyển do sức đẩy của một bánh xe nước. Bạn đạp đ̣ ít nhất cũng phải đến bốn người. Chợ Cồn là bến đ̣ quan trọng. Ông Nguyễn Sanh Huy thường lên, xuống đ̣ ở bến này và thường nhân dịp, ghé đàm đạo, đánh cờ với ông ngoại của ông Lang. Thêm nữa, mỗi khi đi Cao Lănh, ông Thầy Quảng thường chỉ ở một vài ngày và khi về thường đem các loại dược thảo ông t́m hái được ở Cao Lănh, giao lại nhờ ông ngoại của ông Lang phơi sấy để làm thuốc cho thân chủ nghèo.

Một hôm, ông ngoại của ông Lang nhận được thơ do chủ đ̣ đạp đem về từ Cao Lănh. Ngươi đem thơ đă lơ đăng quên đưa thơ khi cập bến Chợ Cồn nên đă đưa trễ khi về đến bến chót ở chợ Sa Đéc. Trong thơ, người cho ông Nguyễn Sanh Huy tá túc mỗi khi ông đến Cao Lănh, báo cho ông Ngọ biết tin ông Huy đang bị bịnh nặng. V́ không biết dùng xe đạp, ông ngoại của ông Lang đă đi bộ đến Cao Lănh để thăm bạn. Vào chiều tối, lúc ông đến nơi th́ ông Thầy Quảng đă chết rồi, thân ḿnh c̣n ấm! Ông cùng chủ nhà tri hô lên, tŕnh cho Hương Quản. Lục giấy tờ trong ḿnh, thấy tên là Nguyễn Sinh Sắc, với số tiền hơn một đồng bạc Đông Dương Ngân Hàng, một số tiền khá lớn thời bấy giờ nhưng chưa đủ để tống táng. Bà con lối xóm đă quyên góp thêm để đủ tiền mua một ḥm rẻ để liệm. Ông ngoại ông Lang đă vào Miễu Trời Sanh, xin ông Chủ Chùa cấp cho một mảnh đất nhỏ, mượn luôn đ̣n và dây luột để khiêng đi chôn cất. Theo tục lệ cổ truyền, đầu ḥm đă được chôn hướng về phía mặt trời lặn để hồn sớm được siêu thăng.

Nấm mộ được chôn gần với nhiều mộ vô danh khác nhưng mộ Thầy Quảng đă được nhiều gia đ́nh trong giới cách mạng Sa Đéc chăm lo. Có một giai thoại lư thú ít người biết là vào khoảng 1946, sau khi Thỏa Hiệp Án (Modus Vivendi) được kư kết giữa Hồ Chí Minh và Marius Moutet sau Hội nghị Fontainebleau ở Paris, viên Quận trưởng quận Cao Lănh là Trung úy người Pháp tên Menut đă cho người đắp đất, làm cỏ cho ngôi mộ!. Trước đó, một nông dân tên Tư Quyết, có việc đi từ Sa Đéc về Cao Lănh bằng xe ngựa. Cùng đi trên có một lính Lê Dương. Anh lính này có trang bị một súng máy. Khi gần đến vùng Cao Lănh là nơi tương đối an toàn, anh lính lơ đĩnh bỏ súng xuống trên sàn xe. Tư Quyết nhân cơ hội, giựt súng lủi nhanh vào xóm và đem nạp cho ủy ban kháng chiến địa phương. Để chứng tỏ tinh thần tôn trọng thỏa ước vừa được kư, ủy ban cho người đánh tiếng với viên Quận trưởng và cho người đem trả lại súng. Việc Trung úy Menut cho người sửa sang ngôi mộ đă chứng tỏ ông ta cũng biết ngôi mộ là mộ của thân phụ Hồ Chí Minh.

Sau ngày 30-4-1975, vào khoảng 1976, tất cả các nấm mồ phía sau Miễu Trời Sanh, nơi an nghỉ cuối cùng của những người tứ cố vô thân được chôn cất nơi đây đă được chánh quyền mới bốc lên đem cải táng nơi khác. Riêng mộ ông Thầy Quảng giờ đây được xây cất huy hoàng bằng đá hoa theo mô h́nh một lăng tẩm rộng lớn. Cây kiểng quư được chăm sóc từ nhiều đời của dân chúng đă được đem cốâng hiến để trang trí trong lăng. Băng ghế công viên do các Công ty ghi tặng là để khách tứ phương có nơi dừng lại nghỉ chân. Cơ quan địa phương trong xứ đều đem sản phẩm quư báu về đây chưng làm kỷ niệm. Cây cối, thư viện, nhà cửa, đường đi... đă được bố trí rất mỹ thuật để nơi đây được xứng đáng vớùi danh xưng mới: Lăng Cụ Phó Bảng.

Từ một nấm mộ đất nhỏ đơn sơ, không bia, không tường vôi, đá chắn, giữa những nắm mồ vô chủ, mộ ông Thầy Quảng giờ đây đă trở thành một lăng tẩm uy nghi, rộng lớn, một công tŕnh kiến trúc mỹ thuật. Các nấm mộ vô danh đă được dời đi cải táng nơi xa nào đấy để lấy đất xây lăng Cụ Phó Bảng. Tuy vậy, cầu mong sao cho hương linh của những nấm mộ hoang trước kia, nếu chưa được siêu thoát và hiện đang c̣n vất vưởng quanh Lăng, đă được Cụ Phó Bảng cho họ được tá túc trong lăng của Cụ, như ngày nào Cụ đă được những tấm ḷng người miền Nam cho tá túc, trên bước đường lưu lạc của Cụ.

 

Trần Nguơn Phiêu

Amarillo, Texas

Tết Ất Dậu, 2005