VI NT VỀ H ĐỐI ĐP Ở NAM BỘ XƯA

Trần Kiều Quang

Dấu ấn sng rạch đ đi vo tm thức của người dn Nam bộ tự bao đời nay, gắn b với b con như mu với thịt. Đặc biệt trong văn ha dn gian Nam bộ, sng rạch được xem như một yếu tố đặc trưng của văn ha dn gian. H đối đp ở Nam bộ l một trong những loại hnh diễn xướng dn gian c gắn b mật thiết với mi trường sng nước.

H đối đp ở Nam Bộ ngoi việc diễn xướng trong qu trnh lao động mệt nhọc, gắn với đồng ruộng bao la, cn gắn với những dng sng mnh mng nước. C thể ni, chnh mi trường sng nước ở đy đ lm nảy sinh những cu h, điệu ht trn sng. Nếu như thin nhin chung quanh con người l cội nguồn của những cảm xc nghệ thuật, th sẽ khng c g l lạ khi ta thấy tần số xuất hiện rất cao của hnh ảnh sng rạch, thuyền b xui ngược với những bến, những vm, những doi, những vịnh, những con nước lớn rng trong sng tc dn gian, đặc biệt trong ca dao, trong h đối đp.

H đối đp ở Nam Bộ cho ta nghe một ln điệu mnh mng, gợi nhớ những cnh đồng bt ngt, những dng sng phẳng lặng, dằng dặc. Người nng dn thường ht h để gởi gắm tm tư, tnh cảm, để than thn trch phận v để vơi bớt nỗi nhọc nhằn nhưng cần c lao động, yu đồng ruộng v yu cuộc sống quanh mnh. H đ ăn su vo huyết quản của người dn trn sng rạch thuở ấy:

Chờ em cho mn kiếp chờ

Chờ cho rau muống ln bờ trổ bng.

Khi nghe chng trai cất ln cu h, c gi liền bẻ lại:

Rau muống trổ bng ln bờ n trổ

Ai biểu anh chờ m anh kể cng ơn.

Khi c gi cất tiếng h:

Khế với canh một lng chua xt

Mật với gừng một ngọt một cay

Ra về bỏ o lại đy

Để khuya em đắp gi ty lạnh lng.

Chng trai liền đp trả:

C lạnh lng lấy mng m đắp

Trả o cho anh về đi học kẻo trưa.

Chnh những cu h, điệu ht đ đ lm lay động lng người, gip con người yu mến thin nhin, cảnh vật, yu qu hương đất nước v thm yu vng đất thn thương mnh đang sống. V cũng chnh những cu giao duyn ấy đ lm nhịp cầu tri m nối từ tri tim đến tri tim, tnh yu nảy nở cũng từ đ, thật lng mạn v nn thơ.

... Thấy em c ci g m hồng hồng...

Phải chi em đừng mắc cỡ...

Đừng mắc cỡ, th anh xin bồng... em hn...

Khi nghe người con trai cất cu h như vậy, người nữ liền ha theo:

Chuyện vợ chồng đu c kh bồn chồn...

Anh thương em nn d dặt...

Chớ để thin hạ đồn khng hay...

Một đm trăng thật thơ mộng trn sng nước Nam Bộ. C gi lơi mi cho cất giọng h rơi, chng trai cho ghe ngang nghe được liền đp lại. Hai người h qua h lại, chừng cảm mến nhau, anh con trai đi thẳng vo vấn đề hn nhn, nhưng c gi cn e ngại v cn chờ quyết định của mẹ cha:

Đầu giồng c cy duối,

Cuối giồng c cy da,

Ng ba đường ci c dy tơ hồng.

Con gi chưa chồng tấm lng hực hỡ!

Con trai chưa vợ ruột thắt như tranh!

Ng ln my trắng trời xanh,

Ai ai cũng vậy ưng anh cho rồi!

Nghe chng trai ngỏ , c gi liền trả lời:

Sng di gi thoảng...

Em nghe mấy lời của anh than vn,

Trong dạ em thương cảm bớ chng!

Phải chi em c quyền sắp đặt giang san,

Thời nợ duyn duyn nợ...

Em cũng chẳng để cho chng đợi trng!

Anh con trai tiếp lời:

Gi thổi hiu hiu chn chiều ruột thắt,

Nhn sao bn bắc, nước mắt chảy bn đng!

Ai xui chi cho vợ vợ với chồng chồng,

Biết đy với đ m ng tơ hồng c xe?

Nghe chng trai than vn, c gi liền trở giọng an ủi, đồng thời đưa ra một số nguyn nhn khiến cho c khng dm nhận lời chng trai, mặc d tnh trong như đ mặc ngoi cn e:

Giao ngn chắc qu,

Em sợ m em rầy!

Cu tứ m nan truy,

Em sợ d em giận!

Để em về nh thưa lại,

Chừng cha m c đnh.

Thời loan phụng,

Em sẽ với bạn lnh bắt tay!

Những cu h vang mi, truyền tải những tm tư, nỗi lng của những người lao động chn chất, hiền ha. Giọng h Nam Bộ bay bổng, trải di trn sng ha nhịp vo mi cho khua nước, tạo nn một m thanh su lắng, ngọt ngo.

Ngy xưa, trn cc cnh đồng vo ma cấy, những nam thanh nữ t của miền thn d đ lao vo cng việc mệt nhọc, để giải khuy họ cất ln những cu h đối đp, cũng l để by tỏ, trang trải nỗi lng:

Em thấy anh ăn học m cũng thng, lợi đy em hỏi m ci khăn bn lng mấy đường...

Em ơi, ci khăn bn lng đy anh đội cũng thường, by giờ n cũ m mấy đường anh cũng qun.

Hoặc một chiếc xuồng cu đang bung tri trn dng nước, cảnh sắc thanh bnh, dng sng yn ả, anh thanh nin trong bộ b ba bạc mu cao hứng ngm ngợi vi cu:

Bớ chiếc ghe sau cho mau anh đợi.

Kẻo ging khi đn bờ bụi tối tăm.

Tiếng h ngn vang trn dng sng mnh mng nước, nghe sao m i, ngọt ngo, lại một chiếc ghe của c gi chở hng bng đi chợ từ xa cho đến, nghe được cu h của anh thanh nin, c cũng liền cao hứng đp lại:

Bờ bụi tối tăm, anh quơ nhằm ci tộ bể

Cưới vợ c chửa về thổi lửa queo ru.

* * *

H đối đp ở Nam Bộ l một nt sinh hoạt văn ha tinh thần khng thể thiếu của người dn nơi đy. Hnh thức diễn xướng dn gian ny khng những chỉ nhằm bộc lộ nỗi lng mnh với qu hương đất nước m cn nhằm lm giảm bớt những gnh nặng nhọc nhằn trong cuộc sống lao động để mưu sinh, đồng thời n cũng l cầu nối cho những đi lứa yu nhau, cng nhau tạc dạ ghi lng, mong c một ngy được g nghĩa trăm năm.

 

6/2009

Trần Kiều Quang

Nguồn: http://www.baocantho.com.vn/